Vraagbaak: Vertekenen ex-drinkers de J-curve tussen alcoholconsumptie en sterfte?

Uit onderzoek blijkt vaak dat matige drinkers langer leven dan geheelonthouders en grootgebruikers, de zogenaamde J-curve. Is alcohol daadwerkelijk verantwoordelijk voor deze bevinding of zijn er andere factoren in het spel? Een veelgehoorde kritiek is dat ex-drinkers in de categorie niet-drinkers de resultaten van studies naar de gezondheidseffecten van alcoholgebruik zouden vertekenen. Zijn er mogelijkheden om deze verstorende factor uit te sluiten? Hoe gaat de Gezondheidsraad hier mee om? Kortom, vertekenen ex-drinkers in de categorie niet-drinkers de resultaten van alcoholonderzoek?

Leven matige drinkers langer dan geheelonthouders en grootgebruikers?
Ja, er bestaat een J-vormige associatie tussen alcoholconsumptie en sterfte (figuur 1). Dat betekent dat matige drinkers langer leven dan geheelonthouders. Als er echter meer alcohol wordt gedronken (overmatige consumptie) dat stijgt de kans op voortijdig overlijden weer, bijvoorbeeld door een verhoogd risico op kanker, diabetes of hart- en vaatziekten.

Figuur 1: J-curve associatie tussen alcoholconsumptie en risico op voortijdig overlijden.

Welke verstorende factoren kunnen een rol spelen?
De J-curve is in de loop der tijd meerdere malen in twijfel getrokken. Zo werd in 1988 de zogenaamde ‘sick quitters’-theorie geïntroduceerd1. Deze theorie beschrijft dat in de groep niet-drinkers ook mensen kunnen zitten die gestopt zijn met drinken vanwege gezondheidsredenen. Hierdoor zal de groep niet-drinkers een slechtere gezondheid hebben dan eigenlijk het geval is als je alleen naar mensen die nooit hebben gedronken kijkt.

Zijn er mogelijkheden om deze verstorende factor uit te sluiten?
Ja, de verstoring kan worden voorkomen door geheelonthouders en voormalige drinkers te splitsen. Dit is na de ‘sick-quitters’-theorie ook opgepakt door wetenschappers. Als ex-drinkers uitgesloten worden van de niet-drinkers groep, dan blijft de J-curve bestaan2.

Hoe gaat de Gezondheidsraad om met deze verstorende factor?
De Gezondheidsraad heeft in de Richtlijnen goede voeding 2015 uiteraard ook naar deze kwestie gekeken. En beschrijft in het Achtergronddocument Alcohol bij Richtlijnen goede voeding 2015: “De commissie geeft de voorkeur aan analyses waarin levenslange niet-gebruikers de referentiegroep zijn.” Als je dan kijkt naar het verband van alcohol en sterfte, trekt de raad de volgende conclusie: “Bij een alcoholgebruik van 6 gram per dag wordt het laagste sterfterisico gevonden: het risico is bij dit gebruik 15% lager dan bij geen alcoholgebruik. Bewijskracht: groot.” De meta-analyse die wordt gebruikt voor deze conclusie2 heeft een analyse uitgevoerd met de volledige groep niet-drinkers en met een groep niet-drinkers waarbij voormalige drinkers zijn uitgesloten. Bij de laatste is het verband iets minder sterk, maar blijft wel staan (figuur 2). De conclusie van de Gezondheidsraad dat er bij matige alcoholconsumptie een lager risico is op voortijdig overlijden, is dus gebaseerd op een analyse waarbij de voormalig grootgebruikers zijn uitgesloten.

Figuur 2: J-curve associatie met en zonder voormalige drinkers (aangepast van Di Castelnuovo, 2006).

Vertekenen ex-drinkers de J-curve tussen alcoholconsumptie en sterfte?
Nee. Het klopt dat voormalige grootgebruikers in de groep niet-drinkers invloed hebben op de resultaten. Maar als ze als aparte groep worden gezien, laten onderzoeken nog steeds een J-curve zien3,4. Het verband dat matige drinkers langer leven dan geheelonthouders en overmatige drinkers blijft staan.

 

 

Bronnen:
1. Shaper AG, Wannamethee G, Walker M. Alcohol and mortality in British men: explaining the U-shaped curve. Lancet 1988; 2:1267-73.
2. Di Castelnuovo A, Costanzo S, Bagnardi V, Donati MB, Iacoviello L, De Gaetano G. Alcohol dosing and total mortality in men and women: an updated meta-analysis of 34 prospective studies. Arch Int Med 2006; 166:2437-45.
3. Bell S, Daskalopoulou M, Rapsomaniki E, et al. Association between clinically recorded alcohol consumption and initial presentation of 12 cardiovascular diseases: population based cohort study using linked health records. BMJ;2017; 356:j909.
4. Xi B, Veeranki SP, Zhao M, Ma C, Yan Y, Mi J. Relationship of Alcohol Consumption to All-Cause, Cardiovascular, and Cancer-Related Mortality in U.S. Adults. J Am Coll Cardiol 2017; 70:913-22.